متون عمومی

محدوده و وسعت بشرویه

بشرویه از منظر موقعیت طبیعی ، سرزمینی است در شمال استان خراسان جنوب که از شمال به شهرستان بردسکن از غرب به شهرستان طبس از جنوب به بخش دیهوک از بخش های شهرستان طبس و از شرق به شهرستان فردوس .

از نظر موقعیت طبیعی در شمال آن کویر نمک ،در جنوب کویر لوت ، در شرق ان تپه های شنی و تلهای ریگ روان و د ر غرب آن کوهستان شتری واقع شده است .

بشرویه در 57 درجه تا 57 درجه و 59 دقیقه طول جغرافیایی از نصف النهار مبدا و 33 درجه و 31 دقیقه تا 34 درجه و 54 دقیقه عرض جغرافیایی از خط استوا قرار گرفته است .فاصله آن تا مراکز استان مشهد 435 کیلومتر و تا شهر فردوس 100 کیلومتر و تا شهر طبس 130 کیلومتر است.

طول حوزه این منطقه را از فتح آباد که در سمت جنوب واقع شده تا کویر نمک که شمالی ترین حد این ناحیه است . حدود 115 کیلومتر و عرض آن از اراضی زراعی شرق بشرویه تا آبادی خدا آفرید و در غرب حدود 75 کیلومتر و مساحت کل حوزه بطور تقریبی 7994 کیلومتر مربع میباشد بنابراین میتوان گفت در شعاع بیش از 100 کیلومتری بشرویه هیچ نقطه شهری وجود ندارد .

آب وهوا

نظر به اینکه بشرویه و مناطق تابعه در موقعیت کویری واقع شده اند طبیعتا آب و هوای آن نیز از مشخصات آب وهوای کویری است بارزترین نمود این امر اختلاف فاحش درجه حرارت در شبانه روز است که خود در بوجود آوردن تپه های شنی و محیط های ماسه ای اثر مستقیم دارد .

بارندگی

میزان بارندگی بلا توجه به خصیصه کویری بودن اغلب ناچیز است لیکن مقدار کمی که نازل میشود بیشتر در اواخر فصل زمستان و اوایل بهار و اکثرا بصورت پراکنده و رگبار است که گاهی سیلابهای خسارت باری را در قدیم موجب شده است .

درجه حرارت

بیشترین میزان معدل حد اکثر دما درایستگاه بشرویه متعلق به تیرماه و کمترین میزان در دی ماه است تفاوت معدل حداکثر و حداقل در گرمترین ماه برای بشرویه است 8/16 درجه و در سردترین ماه 3/13 درجه سانتی گراد است ،تفاوت درجه حرارت روز وشب در ماههای گرم خیلی بیشتر از ماههای سرداست و این امر علاوه بر حاکمیت بری بودن ماههای گرم خنکی قابل ملاحظه هوا را در شبهای تابستان اثبات میکند.

«تاربخچه بشرویه»

وجه تسمیه بشرویه

اصولا هر منطقه و ناحیه جغرافیائی به نامی معروف و مشهوراست و علت نامگذاری آن بسته به شرایط محیطی ، خصوصیات انسانی ، حوادث و اتفاقات ، پوشش گیاهی و عوامل دیگری ازین قبیل متفاوت میباشد.بشرویه کلمه ای مرکب که از دو جزء بش و رویه تشکیل شده است پس تردیدی نمی باشد که محلی است که بش می روید و به عبارتی بشرویه یعنی رویشگاه یا رستنگاه بش بداین صورت بش میبایست از تیره و نباتات و گیاهان بشمار آید.

گویند «بُش » گیاهی است که در این محل می روید ونام بُشرویه از این گیاه گرفته شده است.

اما این واقعیت برای ما پذیرفتنی است و شواهد فراوانی وجود دارد که کلمات و واژه های زیادی هستند که به مرور زمان و بواسطه کثرت استعمال دچار تغییراتی شده است و به صورت آسانتر بیان میگردند و گاهی از طرف مردم چنان قابل قبول است که اگر بخواهیم کاربرد صحیح لغت را به کار ببریم چه بسا برای مخاطب قابل درک نباشد.

واما روایتی دیگر:

در لغت بش با فتح با به معنای خنده رویی و بشاش است که به مرور زمان تغییر یافته است و شاید به این منظور بوده که اهالی بشرویه مردمی بشاش و خنده رو میباشند بهر حال هر چه که باشد در حال حاضر منطقه بشرویه به ضم ب تلفظ میگردد.

به طور کلی ، نامی از بشرویه تا قرن هفتم برده نشده است و نام آن را برای اولین بار ، در عده آبادیهای رقه در تاریخ حافظ ابرو از تاریخ نویسان دوران تیموری می توان یافت : « کنار بیابانست ، میان نیشابور و کرمان و اصفهان و فارس افتاده و دوازده قریه و سی و پنج مزرعه از توابع طبس و رقه است پس تحت عنوان رقه به ذکر توابع آن می پردازد ، قریه بشروی،قریه ابو جعفری ، قریه کرند وقریه طرژد» بعلاوه مولفان معجم البلدان و مراصد الاطلاع به صورت مستقل از آن یاد می کنند .

با این وجود می توان بر اساس نوشته های مربوط به اطراف آن آشنایی نسبی با این محدوده پیدا نمود :

تون از اقلیم چهارم است طولش از جزایر خالدات صباک و عرض آن از خط استوا لدک در اول شهر بزرگ بوده و این زمان شهری وسط است وضع آن شهرراچنین نهاده اند اول حصاری بغایت بزرگ نهاده وخندق عمیق بی آب دارد ودر بازار گردحصار درآورده وشهر و خانه هادر گرد بازار و باغات و تودستانها در گرد خانه ها و غله زار در گرد باغات و در گرد غله زارها،بندها بسته که آب و باران میگیرندوآب بدان غله میبرند و در بندها خربزه بی آب زراعت می کنند ، که بغایت شیرین می باشد و آبش از کاریزها نیست و هوای معتدل و حاصلش غله و میوه و ابریشم باشد . بر اساس این کتاب می توان تا حدودی ، به خصوصیات این منطقه پی برد .

به طور کلی ، رقه ، در نزدیکی بشرویه دارای تاریخی قدیمی تر است که با انتقال مرکزیت به بشرویه رونق گذشته خود را از دست داد . یکی از عواملی که در این تغییر و تحولات نقش بسزایی کرده ، تغییر جاده ارتباطی تون به طبس و دیگر مناطق غرب خراسان بوده ، سابقاً این راه مواصلاتی از رقه می گذشته که راهی سخت و مشکل بوده است . بنابراین راه دیگری از طریق طرجد و عبور از گذرگاه اصفاک و ده محمد به طبس متصل شد تا امنیت خاطر بیشتر گردد البته مسیر طولانی تر شد ، که با احداث جاده اتومبیل رو طبس و توسعه بشرویه ، مسیر رقه بن بست شد ، که در سالهای اخیر با آسفات شدن بین رقه و بشرویه ، سعی درصدد احیاء مجدد آن است.بر اساس تقسیمات کشوری استان خراسان در سال 1329 شمسی شهرستان طبس شامل بشرویه ، حومه و دستگردان می شده است .

وجود آثار تاریخی که برخی سفرنامه نویسان به آن اشاره دارند مانند سخنی که مولف کتاب طرائق الحقایق در اثر خود داشته و در مورد مسجد جامع میان ده بشرویه می نویسد . دلیل دیگری بر سابقه تاریخ این شهر است . ولی به طور کلی ، درباره‌ی قدمت و سابقه بشرویه اطلاعات دقیقی در تاریخ‌ها و تذکره‌ها ثبت نشده؛ ولی اگر مندرجات کتاب «منم تیمور جهانگشا» درست باشد ، می‌توان گفت که تیمور در یورش‌هایش ، گذری به جنوب خراسان داشته و دست کم از بشرویه گذشته است.

کتاب «ریاض‌العلما» نوشته میرزا عبدالله اصفهانی که در دوره‌ی صفوی می‌زیست از جمله اسنادی است که می‌توان درباره‌ی ساختار شهری بشرویه به آن استناد کرد؛ او در کتاب خود از علمای این خطه به نیکی یاد کرده است. راوی سفرنامه‌ی «مک گریگور» نیز در سفری به ایالت خراسان از کارگاه‌های برک بشرویه نام برده است. ولی هیچ‌کدام از این منابع قدمت و سابقه‌ی تاریخی بشرویه را به طور دقیق بیان نمی‌کند. به طور کلی ، شهرستان بشرویه قدمتی طولانی دارد. بافت شهری آن در دوره صفوی شکل گرفته و دومین بافت تاریخی ثبت شده در این استان پس از مزینان است. و جزو ده شهر تاریخی- از نظر بافت قدیمی و خشت و گلی- کشور شناخته شده است.

خصوصیات کالبدی :

از وسعت معابر حیرت کردم زیرا در سمرقند هم آن گونه معابر وجود نداشت .

کوچه های پر پیچ وخم ، نماهای کاه گلی ، سقف های گنبدی و بادگیرها از خصوصیات عمده فضاهای مسکونی بشرویه اند .

با زیاد شدن جمعیت ( رسیدن به صد خانوار ) میر محمد خان عرب حاکم طبس در زمان حکومت خود برگرد آن حصاری بنا نمود و میر حسنخان برادرش آن را به اتمام رسانید.

برکنار بخش وسیعی از این حصار بند خندق وجود داشته است . قسمت بالای حصاربند بشکل پرچین دار و کنگره مانند بدون عرض ساخته شده بود ، که امکان بالا رفتن از آن مشکل بود .

قطر حصار بند چیزی در حدود 2کیلومتر و ارتفاع آن حدود 6 متر

دیواری دور شهر راگرفته،که در آستانه فروریختن است و محدوده ای به وسعت 500×400 یارد (حدود 455× 364 مترمربع) را دربر گرفته که ضلع بزرگ آن به طرف شمال می باشد. 4 دروازه دارد ، هر یک در یک جانب آن ، و در گوشه شمال غربی« ارگ » یا قلعه واقع شده که رویه مرفته چندان استحکامی ندارد . دروازه سمت غرب به نام باغ علی ، دروازه سمت جنوب دروازه قبرستان ، شمال دروازه کیانی ، وشرق دروازه احمد(ته محله ) مشهور بوده است .

برجهای زیادی که به منظور پناهگاه ساخته شده بودند به تعداد زیاد و پراکنده در زمینهای اطراف مشاهده می شود .

بشرویه قصبه ای است معمور و قلعه و باره و برج و ارک دارد

این شهر از چهار محله اصلی بنامهای ملاسعدی ، بالا محله ، پائین محله ، و سرپل تشکیل شده است که در اطراف یک مرکز کوچک قرار گرفته اند .طبق بررسی های میدانی، این شهر از چهار محله اصلی : میان ده در شمال غربی ، قلعه نو در جنوب غربی ، محله گودان ( گاودان ) یا کیانی در شمال شرق ، ته محله ( پائین محله ) در جنوب شرق تشکیل شده است .

به دلیل جهت باد(بیشتر از طرف شمال و گاهی شمال غربی)بادگیرها به طرف شمال غربی ساخته شده اند. محله اعیان نشین شهر در حدود ارک بوده و در حال حاضر بیشتر در شمال شرقی ، غرب و شمال غربی که جهت توسعه شهر نیز هست قرار گرفته است ومحله فقیر نشین شهر در قسمت شمال غربی محله عمران ( کوی برزگرها ) است .

سکونت عماد(حاکم وقت بشرویه از سال 1330 که محل حکومت خود را طبس قرار د اد ه بود ) در بشرویه که بنام باغ خان معروف است ، هم اکنون با تغییراتی در محله ملا سعدی موجود است .

بافت تاریخی بشرویه حدود 70 هکتار وسعت دارد ، در این بافت با بازار به سبک مرسوم آن مواجه نیستیم بلکه بازار درمراکز مختلفی مانند اطراف مدرسه ، مسجد و حسینیه ، واقع می شده است. خانه های این بافت نیز با انواع گچ بری و نقاشی تزیین شده اند.» به دلیل شرایط خاص آب و هوایی منطقه ، منازل غالباً دارای معماری درونگرا با حیاط های مرکزی زیبا و مفرح و سقف آنها به صورت گنبدی و از مصالحی نظیر خشت و گل بنا شده اند و لذا شهر بشرویه در بین شهرهای استان خراسان ، به موزه خشت و گل خراسان معروف می باشند .

در بشرویه هرگز گزمه و زندان و قاضی وجود نداشته و مردم برای حل مسائل به امام جماعت شهر مراجعه و فتوای او را بی چون وچرا می پذیرند.

بشرویه نه بازار دارد و نه بازرگان ، زیرا برک تولید شده بدون واسطه فروخته می شود . کاروانسرای آجری بسیار خوبی دررباط شور هست که بالاخانه تمیز و خوش آب و هوایی دارد

رباط شور رباطی است ، آجری خوب و محکم ، از بناهای فاضل خان که از امرای صفویه بوده است .

بشرویه است قلعه ای قدیمی دارد و کاروانسرایی نو و خوش ساخت.

قطعه سفالینه های بدست آمده از منطقه کرند، درشمال غرب بشرویه ، قدمت 2 هزار سال قبل از میلاد و یا دوران ما قبل تاریخ می رسد .

قسمت عمده ای از بافت تاریخی بشرویه در دوره‌ی تیموری بنا شده است .

فضای داخلی خانه‌های بافت قدیم بشرویه از قسمت‌های مختلفی تشکیل شده که جزییات آن به این ترتیب است:

مون‌سرا یا حیاط ، اتاق نشیمن ، مطبخ ، بنجه ‌دو یا انبار آذوقه ، آغل ، کاهدان، صوفه یا دالانی مسقف که درهای اتاق‌های نشیمن به آن باز می‌شود ، حوض‌خانه ، سردابه ، شاه‌نشین و بادگیر معمولا می‌توان وضعیت مالی مالک خانه با توجه به تعداد چشمه‌ها، ارتفاع بادگیر و گچ‌بری دهانه‌ی چشمه‌ها تشخیص داد.

بيشتر
 

:: تمامی حقوق وب سایت متعلق به سازمان حفاظت محیط زیست می باشد ::