.
موقعیت جغرافیایی
 

شهرستان بیرجند

شهرستان بیرجند در شرق ایران واستان خراسان جنوبی قراردارد.محدوده بیرجند ازجنوب به نهبندان،از شمال به قائن،از شرق به کشور افغانستان واز غرب به طبس وفردوس محدوداست.مرکزاین شهرستان از نظرموقعیت جغرافیایی در'13،ْ59 طول شرقی و'53،ْ32عرض شمالی قرار دارد.براساس آخرین تقسیمات کشوری وسعت آن 31704 کیلومترمربع و از چهار نقطه شهری؛بیرجند،خوسف،سربیشه و اسدیه و چهار بخش، خوسف،مرکزی،درمیان وسربیشه تشکیل شده است. در مجموع دارای 18دهستان و1197روستا می باشد.ارتفاع شهر بیرجند از سطح دریا 1480متر بوده و فاصله آن تا مشهد،زاهدان و تهران به ترتیب 1320،458،486کیلومتر است.از لحاظ وضعیت اقلیمی دو عنصر مهم یعنی کوههای بلند ودشتهای وسیع از مهمترین عوامل تأثیر گذار در آب و هوای منطقه به شمار می روند.نزدیکی به کویر مرکزی و وجود دشتهای وسیع،باعث بوجود آمدن آب و هوای بیابانی همراه باتابستانهای گرم شده است ازدیگر سو وجود کوههایی در امتداد شرقی-غربی باعث گردیده انداز شدت گرما کاسته ومنطقه نسبت به نقاط همجوار از اعتدال بیشتری برخوردار گردد.متوسط بارندگی سالیانه 167 میلیمتر است بیشترین میزان بارندگی مربوط به فصول زمستان وبهار می باشد و در مجموع دره های واقع دررشته کوههای منطقه از جمله رشته کوه باقران جزومناطق ییلاقی و خوش آب و هوای شهرستان محسوب می شوند. فقدان رودخانه دائمی و کمی نزولات جوی باعث شده تا تعداد محصولات کشاورزی موجود شامل محصولاتی باشد که با آب کمتری نیاز دارند زرشک وزعفران از جمله محصولاتی هستند که علاوه بر نیازکمتر به آب کاملأ با شرایط اقلیمی منطقه منطبق میباشند.علاوه بردومحصول یادشده محصولات دیگری چونٍ؛عناب،گندم،چغندرقند،پنبه،ارزن،عدسی،لوبیا،نخود،باقلا،انگور،خربزه و... به عمل میایند. آثاروبناهای تاریخی وگهن این سرزمین نشان از عظمت و دیرینگی فرهنگ وتمدن قوم ساکن در منطقه دارند.از لحاظ فرهنگ،علم ومعرفت این دیار یکی ازدرخشان ترین نقاط ایران به شمار میرود،به طوریکه وجود علمای فاضل و عرفای کامل در جای جای این خطه نشانگر این موضوع است.نام بیرجند خود یکی از نامهای باستانی بونه و در معنی آن میتوان به موارد زیر که در کتب گوناگون آمده اشاره نمود؛در برخی کتب آن را" بر کند" نوشته اندو برخی ذکر نمو ده اند،چون بیژن بنیان اولیه آنرا نهاده نام آن بیژن بوده و با تکرار زیاد"بیژن " به "بیرجند" تبدیل شده است،آنچه مسلم است در فارسی باستان کلمه بیرجند مرکب از دو واژه بیر به معنی صاعقه وطوفان وجند یا کند به معنی شهر دیه است. آثار تاریخی ونشانه های فرهنگی بجای مانده از ادوار گذشته در نقاط مختلف بیرجند به چشم می خورد تا آنجا که توجه هر تازه واردی را ناخودآگاه به سوی خود جلب و جذب میکند. مطالعات باستان شناسی در بیرجند حاکی ازاستقرار اقوام کهن پیش از تاریخ و دوره های متاخر در این حوزه دارد. تاریخ بیرجند با اساطیر کهن ایران باستان عجین شده وهرجا سخن از قهستان وبیرجند پیش می آید بلافاصله تداعی کننده نام سام بن نریمان می باشد،چرا که او را بنیان گذار اولیه این خطه میدانند.نامهای اساطیری وباستانی فراوانی در منطقه یافت می شود که بر گرفته از اسطوره ها وتاریخ نیرین ایران زمین است. نامهایی     نظیر؛گیو،گل،چهکند،نوفرست،چاج،اسفزار،نوکند،فورگ و... از این قبیل می باشند. سابقه حیات در حوزه طبیعی بیرجند بسیار طولانی تر از آن است که تصورمیشود برای نمونه قدیمی ترین اثر حیات وزندگی در این حوزه مربوط به رد پای حیوانات عظیم الجثه ما قبل تاریخ درشمال بیرجند است. به گفته محققان وپژوهشگران کانادایی این آثار متعلق به 50 سال قبل می باشد که نر نوع خود یکی از بهترین وکاملترین مجموعه از نمونه ردپاهای یافت شده ازابتدا تا کنون به شمار میرود. علاوه بر آن برای اولین باردر این منطقه ردپای مربوط به پرندگان مختلف گزارش شده است. اگر چه در آغازگمان می رفت سابقه سکونت در منطقه مربوط به ادوار تاریخی باشد ولی آثار شناسایی شده نشان دهنده استقراراقوامی در دوران پیش از تاریخ در منطقه دارد. بهترین اثر بجای مانده از این اقوام نگاره های موجود درسنگ نگاره لاخ مزارو محوطه های داستانی متعددی است که در منطقه وجود دارد. ازدوران تاریخی نیز آثاری بدست آمده که حکایت ازحضور سلسله هایی چون؛هخامنشیان،اشکانیان وساسانیان دارد.کشف سنگ نگاره های لاخمزار در روستای کوچ از توابع بخش مرکزی بیرجند که مربوط به چند هزارسال قبل است مهرتائیدی بر سابقه استقرار بشروفرهنگ متعالی آنها دراین خطه می باشد. این سنگ نگاره ها دارای تنوع وگوناگونی زیاد هستند. در اینجا برای نمونه ترجمه متن یکی ازکتیبه های لاخ مزارآورده می شود."مهربان- خستوان ومهربان که رهبری می کند درست- درست هدایت می کند- پرورش می دهد-پیرایش میکند- می گرداند." بطورکلی بررسی این اثر ارزشمند نشان دهنده حضورواستقرارانسان درمنطقه ازدوران پیش از تاریخ است. سنگ نگاره کال جنگال به فاصله 35 کیلومتری جنوب غربی بیرجند در دامنه ارتقاعات معروف به رچ واقع شده است. این سنگ نگاره به لحاظ نقوش دارای اهمیت ویژه ای دربین آثار بجای مانده از ادوار کهن در منطقه می باشد. در این سنگ نگاره یک مرد که به احتمال زیاد یکی از شاهزادگان پارتی است با یک شیر به نبرد پرداخته است. حوزه فرهنگی واجتماعی بیرجند طی قرون متمادی شاهد مهاجرت اقوام گوناگون به منطقه بوده است بطوریکه دراین گستره فرهنگی به راحتی میتوان اقوام ونژاد های مختلف راازهم تمایز داد. اسناد ومدارک مستند ومعتبری وجود دارد که نشان می دهد در قرون متمادی قوم ساگارتی در این منطقه زندگی کرده اندتا آنجا که هرودت مورخ بزرگ در قرن پنجم پیش ازمیلاد به این قوم اشاره کرده است ودرباره آنهامی نویسد:"آنها در رنیف اقوام شرقی هستند واز سکنه ساتراپ چهاردهم هخامنشیان به شمار می روند"در دوره ساسانیان منطقه قهستان ایالتی بوده در بین شهر های بزرگی چون هرات ونیشابورکه علاوه بر آبادانی وداشتن روستاهای حاصلخیزمردمان وجنگ آورانی با استعداد وسلحشور داشته است که این مردمان همیشه مایه دلگرمی حکومت مرکزی ومنشا قدرت در این حوزه محسوب می شده اند.مورخان فتح شهر های خراسان توسط مسلمانان را سال22 هجری قمری و بعضی دیگر29 هجری قمری ثبت نموده اند. در آن سالها حکمرانان منطقه قهستان سران قوم هیاطله بودند که در مصاف با اخنف بن قیس سردار مسلمین شکست خوردند ودر نتیجه سرزمین قهستان فتح شد ازآن به بعد خلفای عباسی مدت زیادی براین منطفه حکم راندند. ولی از زمان حسن صباح تا پیدایش قوم مغول حکومت قهستان در دست امرا وحکام اسماعیلیه بود. منطقه قهستان یکی از مراکزعمده سیاسی به شمار می رفت که بعد از الموت،مهمترین مقر حضور فدائیان اسماعیلیه بوده است،موقعیت خاص منطقه یعنی دوری از مرکز حکومت ،وضعیت طبیعی منطقه وکوههای بلند وصعب العبورازمهمترین علل جذب فدائیان اسماعیلیه در این منطقه بوده است؛ قلعه های عطیم وبا شکوهی نظیر: قلعه کل حسن صباح،قلعه رستم و... از مشهور ترین قلاع اسماعیلیه در قهستان می باشد.وجود این قلعه ها می تواند به عنوان یکی از شاخص ترین جاذبه های گردشگری این منطقه باشد. چنانچه تحول چندانی ار دوره مغول تا دوره صفویه دراین سرزمین صورت نگرفت، تا اینکه با قدرت گرفتن حکام صفویه و امرای آنها و انتقال مرکزیت قهستان از قائن به بیرجند،این شهر وروستاهای پیرامون آن رونق وآبادانی تازه ای گرفت تا آنجایی که توسعه اقتصادی،اجتماعی،سیاسی،نظامی وفرهنکی آن روز به روزبه روز رونق ورواج مضاعف بخود گرفت،که در آثار بجای مانده از آن دوران کاملأ مشهود است. اولین بارنام بیرجند در کتاب رزشمند معجم البلدان ذکرشده وپس زآن سیاحان،مورخان نویسندگان بسیاری مانندیاقوت حموی،احمد مقدسی،حمدالله مستوفی،حافظ ابرو و... هر یک به سهم خود ازشهر بیرجند وعظمت آن زبان به ذکر وتوصیف بازکرده اند.                                                                                                                                                         
بناهای با شکوه وعظیم به یادگارمانده ازادواره پیشین به خصوص دوره صفویه وبعدازآن هریک به تنهایی دارای غنای فرهنگی ومذهبی یا سیاسی ونظامی منحصر بفردخود هستند.دربین قلاع تاریخی،قلعه فورگ نه تنها یکی از زیباترین وشکیل ترین قلاع منطقه به شمارمیرود بلکه درنوع خود از لحاظ جایگاه قرارگیری وساختارمعماری یکی ازمنحصر به فردترین قلاع ایران میتواندباشد.این قلعه در روستایی به همین نام درفاصله 90 کیلومتری شهربیرجندقراردارد.بنای اولیه قلعه در زمان نادرشاه افشاربنانهاده شده است.تاسیسات داخلی قلعه دارای سه بخش اصلی وهسته مرکزی آن یعنی ارگ قلعه مربوط به حکام وامرای ساکن قلعه بوده است. قلعه فورگ بر بالای صخره ای سنگی همراه با 18 برج پس از قرون متمادی همچنان در گستره تاریخ بیرجند قامت خود را استوار نگه داشته است تا تلخ کهمی ها وکامیابی های روزکار را شاهد باشد. از دیگر قلاع زیبا وبا شکوه منطقه،قلعه شهر بیرجند با نام قلعه پایین شهر با2500 متر مربع مساحت،سالیان درازیست که شهربیرجند رازیر پای خوداستوار نگه داشته است. این قلعه خشت وگلی با چشم اندازی دل فریب بر فراز تپه ای به نسبت عظیم در داخل بافت قدیمی شهر نا خودآگاه توجه هر بیننده ورهگذری را بسوی خود جلب می کند.بنای اولیه قلعه مربوط به دوره صفویه بوده ودرچهار گوشه آن برجهایی تعبیه واحداث شده است. در فاصله پنج کیلومتری جنوب شهر بیرجند،در ارتفاعات موسوم به باقران سد قدیمی بند دره به چشم می خورد که طی قرونی چند همچنان عظمت وشکوه خود را در بین کوههای مقدس باقران حفظ نموده علاوه بر آنکه بستری مناسب برای گردشگران می باشداستوار وپایدار امید بخش کشاورزان پایین دست خود ودرختان همیشه تشنه منطقه می باشد.

ساکنان بیرجند برای اماکن مذهبی وبقاع متبرکه اهمیت ویژه قائل هستند. هر یک از این آثار علاوه بر آنکه دارای فرم وشکل وهماهنگی بین بخش ها از لحاظ معماری و ساختار میباشند از لحاظ مردم شناسی دینی نیزقابل توجه هستند.از جمله این بناها میتوان به مسجد جامع پایین شهر اشاره داشت این مسجد در نوع خود بی نظیرو فضاهای روحانی ایجاد شده در داخل آن توجه هرمومنی را بیش از پیش بسوی خدا وعظمت خالق رهنمون میکند.در مرکز بافت قدیمی شهر بیرجند به فاصله اندک از مسجد جامع پایین شهر مکان مذهبی دیگری به نام مسجد جامع چهار درخت خود نمایی می کند. این مسجد نیز دارای اهمیت واحترام ویژه ای در میان مومنان میباشد.اگرچه بنای مسجد فاقد تزیینات پر کار ویا گچبری وکاشیکاری آنچنان می باشد،ولی ساختار معماری آن،آجر کاری وآجر چینی،تاغ های جناغی،رسمی بندی و ... نشان دهنده آن ای زیبا برتری خود را نسبت به دیگر بناهای موجود نشان میدهد. خانه آراسته درداخل بافت قدیم شهر بیرجند با زیدایی خاص وترکیب بندی مناسب فضاها همراه با هماهنگی بین هر یک از بخش های بنا آن رااز دیگر بناهای بیرجند متمایز نموده است. بنا با دارا بودن عناصری چون : سر در ورودی،هشتی،دهلیز،حیاط مرکزی،ایوان،اتاق های متعدد در چهار سوی بنا،پوششهای گنبدی،دیوار وجرزهای قطور،بهره گیری از خشت وگل در ساخت بنا وغیره باعث شده اند تا این بنا از لحاظ ارزش های معماری وهم سویی با گرایش های مذهبی،اجتماعی واقتصادی ساکنان آن ممتاز جلوه نماید.حسینیه ومدرسه نواب مربوط به دوره شاه عباس صفوی بوده وکتیبه موجود در سر در آن سال 1001 هجری قمری را نشان می دهد. در ضلع جنوبی بنا ایوان به نسبت بزرگی وجود دارد که بخش داخلی آن با استفاده از نقوش اسلیمی بصورت مشبک گچی کار شده است. در صلع شرفی بنا اتاق بزرگی همراه با نور گیر،رسمی بندی با ملات گچ،گچبری های متعدد،تزیینات مقرنس کاری شده،کتیبه های گچی وگچبریهای اسلیمی چشم نوازی می کند. هشتی،صحن،دو ایوان،چندین اتاق همراه با پنجره های متعدد از ویژگی های این بنا به شمار میروند.مفبره ابن حسام خوسفی در شهرخوسف بر فراز تپه ای سنگی با پلان چلیپایی وپوشش عرقچین با گنبد کلاه فرنگی شکل می باشد. ابن حسام از شعرای قرن 9 هجری و مصادف با عهد شاهرخ تیموری است.این بنا باتزئیناتی از قبیل:رسمی بندی درگوشه ها،کتیبه موجود دردورتادورپایه پوشش گنبدو طرحهای چلیپایی وپنجر،هشتی،صحن،ایوان وغرفه هایی در دوطرف صحن میباشد.سر درورودی با تاق جناغی همراه با تزئینات آجری به شیوه چلیپایی در دو طرف سر در ورودی ازعناصر شاخص معماری این بنا بشمار می رود.پس ازسردرورودی هشتی قرارداردوپس ازآن بلافاصله وارد صحن می شویم.در ضلع شمالی صحن،ایوانی با تاق جناغی وتزئینات رسمی بندی وآجرکاری درنمای خارجی بیش از همه خودنمایی میکند.فرهنگ غنی منطقه وعلاقه مندی مردم به فراگیری علوم جدید وقدیمه باعث شده در غالب نقاط شاهد مراکز فرهنگی وآموزشی باشیم. از جمله این بناها می توان به مدرسه شوکتیه با سابقه روشن وگذشته ای پر از خاطره برای صاحبان اندیشه در شهر بیرجند وتوابع آن اشاره داشت.مدرسه شوکتیه بنا بر اسناد ومدارک مستدل تاریخی در سال 1312 هجری قمری ساخته و همزمان با تاسیس مدرسه بزرگ دارالفنون در سال 1326 هجری قمری همزمان با اوج قدرت سیاسی شوکت الملک تبدیل به یکی از مراکز آموزشی معتبر کشورگردید. مدرسه شوکتیه پرچم داروپایه گذار فرهنگ نوین ومدارسی بود که امروزه از نظرکمی رشدکم نظیر واز جهت کیفی ارتقاء چشمگیری یافته است. از مشخصه های معماری این بنای با ارزش تاریخی میتوان به هشتی،دهلیز،ایوان رفیع،حیاط مرکزی،حجره های دور تادورحیاط،شاه نشین وغیره اشاره داشت. مدرسه عصومیه اگر همپای مدرسه شوکتیه نباشد،از لحاظ تاریخی وفرهنگی سابقه ای هم اندازه باآن رابرای خود به همراه دارد. در بالای سر در ورودی کتیبه؛ "انا مدینه العلم علی بابها"همراه با تاریخ 1368 هجری قمری درج شده وچهار کتیبه در دهلیزورودی آن قرار دارد.دردو ضلع شرقی وغربی حیاط ایوان هایی با ستون های آجر کاری شده با تزیین مهری وحجره هایی مخصوص طلاب همراه با آجر کاری شده چشم نوازی می کند.مقبره حسام الدوله مدفن یکی از حکام منسوب شده از طرف شاهان قاجار در منطقه بیرجند میباشد. بنا برروی صفه ای قرارگرفته و از آنجا می توان قسمت اعظمی از شهر بیرجند رادید. آینه کاریهای زیبا با استفاده از طرح های متنوع هندسی در تمام سطح داخلی اتاق از مشخصه های عمده این بنا به شمار میرود که در نوع خود کم نظیر میباشد. به دلیل حاکم نشین بودن شهر بیرجند در گذشته هم اکنون آثار بسیاری از بنا های متعلق به آنان در منطقه به چشم می خورد که روزگاری نه چندان دور محل سکونت ومامن امرا محلی، اعیان واشراف بوده است.در این میان باغ وعمارت اکبریه بیش از همه نگاه پرسشگر هر بیننده ای را بسوی خود جلب میکند،تا انسان را بی اختیار وادار به مدح وستایش طراح وسازنده بنای عظیم وباغ با شکوه اکبریه نماید.                                                                                                                                 

این باغ وبنا در زمینی به مساحت 8000 متر مربع درسه طبقه مجزا مربوط به دوره های زندیه تا اوایل دوره پهلوی طراحی واحداث شده است.مهمترین بخش آن قسمت شرقی بنا می باشد که در دو طبقه و همزمان با حکمرانی شوکت الملک ساخته شده است. تزئینات آن شامل :تالارآینه،میانخانه وگنبدعرقچین وتزئینات مقرنس،رسمی بندی وغیره می باشد.هم اکنون دوگنجینه ارزشمند باستان شناسی ومردم شناسی،چایخانه سنتی،سفره خانه سنتی،کارگاههای مربوط به آموزش هنرهای سنتی وغیره برای بازدید کنندگان ومشتاقان آثارویادگارهای تاریخی شهر کهن بیرجند می باشد.بنای زیگوراتی شش اشکوبه ای ارگ کلاه فرنگی(ارگ میر حسن خان)از بناهای منحصر بفردوشاخص شهر بیرجند می باشدکه چون برگ زرینی در دل شهر بیرجند می درخشد.بنا در اصل محل حکومت حسام الدوله بوده وزمان ساخت آن به دوره زندیه می رسد.بنا در شش طبقه احداث شده است ولی تنهادو طبقه آن دارای کاربری می باشد.مقرنس کاری فضای حوض خانه،تزئینات گلدانی،کاربندی از نوع لانه زنبوری،رف های تزئینیوغیره از عمده ترین تزئینات وزیبایی های این بنای شکیل می باشد.از لحاظ فرم بندی وشکل خاص این بنامیتوان آن را در شمار یکی از کم نظیر ترین وشاید بی نظیر ترین بناهای ایران قلمداد نمود. باغ وامارت رحیم آباددر سال 1315 هجری قمری به منظور دارالخلافه بیرجند ساخته شد.بدلیل وجود فضای محوطه باغ،عمارت اصلی،بنای ورودی،استخر،حصار،برج،حوض خانه،تزئینات آینه کاری، گچبری همراه با نقوش اسلیمی گل وبوته باعث شده انداعتبار وارزش باغ وعمارت رحیم آباددر بین بناهای دیگر بیرجندبیش از پیش جلوه گری می نماید.
خانه فرهنگ که هم اینک مسکن خصوصی یکی از خانواده های اصیل وبا فرهنگ شهر بیرجندمی باشدکه دربین بناهای مطرح در داخل بافت قدیمی بیرجندخودنمایی می کند.این بنا با حیاط چهار ضلعی همراه باآجرچینی درکف آن واستفاده از آجرهای قالبی و تراش دار در نمای داخلی بنا با بهره گیری از تکرار نقوش و طرح های موجود توجه هر بیننده ای را بسوی خود می کشد.
علاوه بر شهر بیرجند نقاط مسکونی دیگری مانند : خور،درمیان، خوسف، فورک، نهبندان، سربیشه و... از لحاظ بافت وترکیب بندی بناها در کنار یکدیگر قابل توجه ودقت هستند.برای نمونه بافت روستای خور در نوع خود با ساختاری هماهنگ با شرایط زیستی واقلیمی نه تنها توانسته است در برابر شرایط دشوار طبیعی به حیات خود ادامه دهد بلکه فرم ونحوه قرار گیری بناها در کنار همدیگرهر بیننده ای را بسوی خود جلب می نماید.صنایع دستی موجوددرشهربیرجندوروستاهای حاشیه آن بیش ازهمه شامل:سفالگری،رنگرزی،آهنگری،مسگری،حصیربافی،سبدبافی،نمدبافی،زیلوبافی،نوغانداری،ریسندگی،گلیم بافی،جاجیم بافی،پلاسودههاصنایع دستی دیگرمی باشد.باید توجه داشته باشیم که هریک از صنایع دستی فوق دارای مراحل خاص ونیاز به مهارت کافی دارد.برای مثال دربافت گلیم به بافته هایی چون:بافت ساده متعادل،بافت پود نما،بافت چاک دار،بافت یک پیچی وبافت دو پیچی توجه می شود.سفالگری تنها در روستاهای شاه زیله وکوشه آن هم به صورت ساده و ابتدایی بدون بهره گیری از فن لعاب دیده میشودو اما فرش بیرجندوروستاهای این منطقه از لحاظ بافت،طرح،رنگ و غیره در نوع خود بی نظیروشهره خاص وعام است بطوری که نقوش موجود در بافته های این منطقه به مقدار زیادی متنوع و گوناگون می باشد.از جمله این نقوش و طرحها می توان به:ریز ماهی ساده،ریز ماهی ترنجدار،ریز ماهی پنج متن،بته جقه ای،گلدانی،کله اسبی،خشتی وغیره اشاره داشت.در اینجا به پاس زحمات تلاش گران عرصه هنر فرش به ذکر نام برخی از طراحان فرش از قبیل:محمد زهرایی(1294-درخش)،سید هاشم زهرایی(1331-درخش)،محمد قنبری(1308-کوشکک) و.... مسافران بیرجند با سفربه این شهر خود را در داخل حجم انبوهی از سوغات وتحفه های این شهرمی بینند.از جمله سوغات حوزه بیرجند می توان به زرشک،زعفران،عناب،بادام،گردو،کشک سیاه و زردوزیره ای،قره قروت،آلوخشک،برگه هلوو...اشاره کرد.موسیقی حوزه بیرجند در نوع خود شهره عام وخاص است.با نگاهی به حرکات موزون رقصندگان،آهنگهاونواهای هماهنگ با حرکات رقصندگان ما را به تاریخ کهن سرزمین یادگارهای تاریخی می برد.نواها وآهنگهای موجود برگرفته از طبیعت واقلیم منطقه بوده وریشه در عقاید وافکار مردمان آن دیار دارد.از جمله حرکات موزون همراه با نوای موسیقی بیرجندمیتوان به:رقص اصیل،چپ وراست،زانو سر ضرب،احوال،چپ،راست،چغل،فورگی،چنشتی،ناره ناره،بخواب،به خاک ورقص چوب اشاره کرد.در کنار نمایشها ورقصهای محلی ورزش باستانی بیرجند به دلیل وجود مردان و جوانان غیور بیرجند نه تنها در حوزه بیرجند شناخته شده است،بلکه بیش از پنج بار توانسته مقام نخست کشوررا به خود اختصاص دهد. حسن ختام این نوشتار کوتاه رامزین به نام فرزانگان،مشاهیر ونام آوران بیرجند این مردمان فرهنگ دوست وفرهنگ پرور می کنیم.آنان سالیان درازی است که همانند ستاره ای پر سو در دل کویر می درخشندوبسیاری از ناملایمات وسختی های اقلیم منطقه را به شیرینی کلام آثاروحضورپر برکت خود مزین نموده اند.بهترین گواه این سخن اندیشمندانی چون:حکیم نزاری،شاعر وغزلسرای قرن 7 هجری است.وی علاوه بر مدارج علمی دارای آثاری چون:سفرنامه،ساقینامه،ادبنامه،مثنوی،دستورنامه و...است.مولانا شمس الدین زاهد خوسفی در ابتدای قرن 7 هجری مبلغ دین اسلام بود است.همچنین مولانا محمدبن حسام معروف به ابن حسام از عرفاوشعرای قرن 8و9 هجری بوده که در صرف ونحو،معانی وبیان،نجوم وتاریخ،تفسیروحدیث مهارت ویژه ای داشته است حاج شیخ محمد هادی هادوی متولد 1239 شمسی در بیرجند است.وی پس از تحصیل در شهر های بیرجند،مشهد،سامراودیگر عتبات عالیات جهت خدمت به مردم کمر همت بست.او جزو چهار نفر از علمایی بود که مراجع تقلید نجف برای نظارت بر متمم قانون اساسیمشروطیت تعیین کرده بودند.از آثاراومیتوان به:مائدهمحمدیه،بستان الناظر،ترجمه ادب الکبیر،دیوان قصایدوغزلیات و...اشاره کرد.شیخ محمد باقر آیتی ازنوابغ بیرجند به شمار می رود.در باره او همین اندازه باید سخن بگوییم که وی عالم فاضل،متبحر ونکته دانی بودکه در زمان حیات خود22 عنوان تالیف از خود به یادگار گذاشت.علامه عبدالعلی بیرجندی ازدیگر سرآمدان این سرزمین در فن ریاضی وهیئت  می باشدکه در علوم عقلی ونقلی از بزرگان دوره خود بوده تا آنجاکه علامه شیخ بهایی نزد وی ریاضی وحکمت می آموخت.دکتر محمدحسن گنجی بنیانگذار جغرافیای نوین ایران واستادممتازدانشگاههای کشور می باشدکه بارها توانسته است در مجامع علمی توانایی خود را در عرصه جغرافیای نوین نشان دهد.دریغ وصد افسوس که ما توان ارائه تمام زیباییهای بیرجندوکویرنشینان آن خطه رانداشتیم.این نوشتار کوتاه تنهامقداراندکی از فرهنگ،تاریخ،تمدنواندیشه های کهن این سرزمین بوده است.

* * * حمایت از کالای ایرانی * * *